Wat is AI-geletterdheid en waarom vraagt de AI Act erom?

AI-geletterdheid is het vermogen om AI-systemen te begrijpen, verantwoord te gebruiken en de risico’s ervan te herkennen. De AI Act verplicht organisaties om te zorgen dat medewerkers die met AI werken over dat niveau van kennis beschikken. Wil je weten wat dat in de praktijk betekent, bekijk dan ook ons volledige trainingsaanbod. Hieronder lees je wat artikel 4 vraagt, wie het raakt en hoe je aantoont dat je eraan voldoet.

Wat zegt artikel 4 van de AI Act precies?

Artikel 4 van de AI Act verplicht aanbieders en gebruikers van AI-systemen om maatregelen te nemen zodat hun personeel en andere betrokkenen over voldoende AI-geletterdheid beschikken. Het niveau moet passen bij hun technische kennis, ervaring, opleiding en de context waarin zij AI inzetten.

De wetgever schrijft dus geen vaste cursus of examen voor. Het artikel werkt met een risicogebaseerde en proportionele norm: wie AI voor eenvoudige tekstondersteuning gebruikt, heeft andere kennis nodig dan een team dat AI inzet bij sollicitatieselectie of kredietbeoordeling. De verplichting geldt sinds 2 februari 2025 en is daarmee al van kracht in 2026.

Belangrijk is dat het om een inspanningsverplichting gaat, gericht op bewust en veilig gebruik. Medewerkers moeten kansen en risico’s kunnen inschatten, ook de mogelijke schade voor personen.

Welke organisaties en medewerkers vallen onder deze verplichting?

Elke organisatie die AI-systemen ontwikkelt, aanbiedt of in de eigen bedrijfsvoering gebruikt, valt onder artikel 4. Dat geldt voor bedrijven, overheden en non-profitorganisaties, ongeacht de omvang. Ook organisaties buiten de EU vallen eronder wanneer hun AI-systemen binnen de EU worden gebruikt.

De verplichting richt zich op iedereen die namens de organisatie met AI werkt of daarover beslist. Denk aan:

• medewerkers die dagelijks generatieve AI-tools gebruiken voor teksten, analyses of klantcontact
• IT-professionals en ontwikkelaars die AI-systemen bouwen, koppelen of beheren
• managers en directieleden die besluiten over de inzet van AI
• ingehuurde krachten, freelancers en leveranciers die namens de organisatie AI inzetten

Ook wie AI-tools gebruikt zonder dat de organisatie dat officieel heeft ingericht, valt feitelijk onder het bereik. Schaduw-AI, zoals het gebruik van publieke chatbots met bedrijfsgegevens, is daarom een aandachtspunt.

Welke AI-kennis en vaardigheden zijn minimaal nodig?

Het minimale niveau bestaat uit basiskennis over hoe AI werkt, het vermogen om uitkomsten kritisch te beoordelen en inzicht in risico’s op het gebied van privacy, bias en onjuiste output. Wat precies nodig is, hangt af van de rol van de medewerker en het risico van het gebruikte systeem.

In de praktijk helpt een indeling naar rol en intensiteit van gebruik:

Basisniveau voor alle gebruikers

Iedere medewerker die AI gebruikt, moet weten wat AI wel en niet kan. Dat omvat het begrijpen dat generatieve AI foutieve of verzonnen informatie kan opleveren, het herkennen van gevoelige gegevens die je niet in een AI-tool mag invoeren en het kennen van de interne regels voor AI-gebruik. Controle van de output door een mens blijft daarbij vanzelfsprekend.

Verdiepend niveau voor specialisten en besluitvormers

Wie AI-systemen selecteert, inricht of beheert, heeft meer nodig. Denk aan kennis van de risicocategorieën uit de AI Act, inzicht in datakwaliteit en bias, afspraken met leveranciers en de koppeling met de AVG. Leidinggevenden moeten daarnaast kunnen beoordelen welke toepassingen passen binnen het beleid van de organisatie.

Hoe toon je aan dat je voldoet aan de eis?

Je toont naleving aan door je aanpak te documenteren: breng in kaart welke AI-systemen worden gebruikt, bepaal per rol het benodigde kennisniveau, bied passende training aan en leg vast wie wat heeft gevolgd. De AI Act schrijft geen officieel certificaat voor, maar een traceerbare aanpak maakt je verantwoording sterk.

Een praktische aanpak bestaat uit deze stappen:

1. Inventariseer alle AI-toepassingen in de organisatie, inclusief tools die medewerkers zelf gebruiken.
2. Bepaal per functiegroep welk kennisniveau nodig is, rekening houdend met het risico van de toepassing.
3. Stel een AI-beleid op met duidelijke gebruiksregels en maak dit bekend.
4. Organiseer trainingen en bewaar deelnamegegevens, lesmateriaal en eventuele toetsresultaten.
5. Evalueer jaarlijks en pas de aanpak aan bij nieuwe tools of gewijzigde regelgeving.

Een certificaat van een erkende opleider is niet verplicht, maar kan wel dienen als aanvullend bewijs dat medewerkers de materie beheersen.

Wat zijn de gevolgen bij het niet naleven van artikel 4?

Voor artikel 4 zelf kent de AI Act geen aparte, vooraf vastgestelde boete. Handhaving en sancties worden door de lidstaten geregeld via nationale toezichthouders. Toch loop je risico: gebrekkige AI-geletterdheid kan meewegen bij incidenten, klachten of onderzoeken naar andere overtredingen van de AI Act.

Daarnaast zijn er indirecte gevolgen die vaak zwaarder wegen dan een formele sanctie:

• een hoger risico op datalekken en privacyschendingen door onbedoeld verkeerd gebruik van AI-tools
• besluiten op basis van onjuiste of bevooroordeelde AI-output
• aansprakelijkheid en reputatieschade als klanten of partners schade ondervinden
• problemen bij aanbestedingen of samenwerking met partijen die naleving eisen

De overige verplichtingen uit de AI Act, zoals die voor hoogrisicosystemen, kennen wel aanzienlijke sancties. Wie AI-geletterdheid op orde heeft, staat ook voor die verplichtingen sterker.

Wanneer kun je het beste starten met AI-training voor medewerkers?

Het beste moment om te starten is nu. Artikel 4 geldt al sinds februari 2025, dus elke maand uitstel vergroot de kans dat medewerkers AI gebruiken zonder de nodige kennis. Begin bij de teams die het meest met AI werken en breid daarna uit naar de hele organisatie.

Een gefaseerde aanpak werkt het best. Start met een korte inventarisatie, volg met een basistraining voor alle gebruikers en plan daarna verdiepende trainingen voor specialisten en leidinggevenden. Herhaal de training periodiek, want AI-tools en regelgeving veranderen snel. Bij de keuze van een trainingsvorm spelen factoren zoals groepsgrootte, aanwezige voorkennis, gewenste diepgang en de mate van maatwerk een rol in de uiteindelijke kosten.

Hoe Startel helpt met AI-geletterdheid

Bij Startel begeleiden we organisaties al ruim 25 jaar bij het ontwikkelen en certificeren van IT-vaardigheden. Ook voor AI-geletterdheid denken wij graag met je mee, zodat je medewerkers aantoonbaar voldoen aan artikel 4 van de AI Act. Dit kunnen wij voor je doen:

• trainingen op maat, afgestemd op de rollen en het risiconiveau binnen jouw organisatie
• flexibele leervormen: klassikaal, live online of zelfstudie
• ondersteuning bij het vastleggen van deelname en resultaten als bewijs van naleving
• aansluiting op certificeringen van gerenommeerde partners voor wie een erkend bewijs wil

Wil je weten welke aanpak het beste past bij jouw organisatie? Neem dan vrijblijvend contact met ons op, dan bespreken we samen de mogelijkheden.