AI-geletterdheid onder de AI Act: wat moet je regelen voor je team?

Artikel 4 van de AI Act verplicht aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen om maatregelen te nemen die de ontwikkeling van AI-geletterdheid onder hun personeel ondersteunen. De wet omschrijft AI-geletterdheid als de kennis, vaardigheden en het begrip waarmee mensen AI geïnformeerd kunnen inzetten en zich bewust zijn van de kansen en risico’s. De verplichting geldt sinds 2 februari 2025.

Wat er níet in staat, is minstens zo belangrijk. De wet schrijft geen vast aantal lesuren voor, geen specifieke cursus en geen verplicht certificaat. Het gevraagde niveau moet passen bij de rol, de context en het risico. Een ontwikkelaar die een model inbouwt in een klantproces heeft een ander niveau nodig dan iemand die af en toe een tekst laat herschrijven.

De Digital Omnibus, Verordening (EU) 2026/1744, is op 24 juli 2026 gepubliceerd en sinds 27 juli 2026 van kracht. Die verordening heeft artikel 4 herschreven. Waar de oorspronkelijke tekst vroeg om een toereikend niveau van AI-geletterdheid te waarborgen, vraagt de huidige tekst om maatregelen te nemen die de ontwikkeling ervan ondersteunen. Daarbij staat er nu uitdrukkelijk bij dat je geen specifiek kennisniveau van een individuele medewerker hoeft te garanderen.

Dat klinkt als verlichting, en in juridische zin is het dat ook. Praktisch verschuift het accent alleen: van het resultaat naar de inspanning. Je hoeft niet te bewijzen dat iedereen iets weet, je moet kunnen laten zien wat je hebt gedaan. Dat maakt je registratie belangrijker, niet minder belangrijk. Verder heeft de Omnibus de zware verplichtingen voor hoog-risicosystemen uitgesteld naar 2 december 2027 en 2 augustus 2028. Die uitstelregeling raakt artikel 4 niet.

Voor vrijwel iedereen die met AI werkt. Artikel 4 richt zich niet op wie AI bouwt, maar ook op wie het gebruikt. Zodra je medewerkers ChatGPT, Copilot of een vergelijkbare tool inzetten voor hun werk, is je organisatie gebruiksverantwoordelijke en val je onder de bepaling. Bedrijfsgrootte speelt geen rol: een bureau van acht mensen valt er net zo goed onder als een uitvoeringsorganisatie met duizend medewerkers.

Dat betekent niet dat iedereen hetzelfde nodig heeft. De norm is proportioneel, dus je aanpak mag verschillen per functie. Juist die differentiatie is wat een toezichthouder wil zien: niet één cursus voor de hele organisatie, maar een onderbouwde keuze per rol.

De Europese Commissie heeft in haar toelichting vier onderdelen benoemd die een AI-geletterdheidsprogramma zou moeten raken: een algemeen begrip van wat AI is en hoe het werkt, inzicht in de rol van je eigen organisatie (bouw je zelf of gebruik je andermans systemen), bewustzijn van het risiconiveau van de systemen die je inzet, en aansluiting bij het kennisniveau van de mensen zelf.

Vertaald naar de werkvloer komt dat neer op drie dingen die iemand moet kunnen. Begrijpen hoe een model tot een uitkomst komt, zodat je weet waarom die uitkomst fout kan zijn. Herkennen waar risico’s en bias ontstaan, meestal in de data en niet in het model. En weten waar gegevens terechtkomen zodra je ze in een tool plakt. Wie AI alleen als knop kent, kan die drie dingen niet.

Door je maatregelen vast te leggen. De Commissie beveelt aan om te documenteren wat je hebt gedaan, en in de praktijk komt dat neer op een handvol stukken die je bij een controle of incident kunt laten zien: een overzicht van de AI-systemen die in je organisatie worden gebruikt en door wie, een AI-beleid met afspraken over wat wel en niet mag, een overzicht van het gewenste kennisniveau per rol, deelnamebewijzen of certificaten van gevolgde trainingen, en een moment waarop je dat periodiek opnieuw bekijkt.

Dat rollenoverzicht is het stuk waar de meeste organisaties op vastlopen, en tegelijk het stuk dat je het meeste oplevert. Zodra je opschrijft wie welke beslissingen over AI neemt, wordt vanzelf zichtbaar waar een korte tooltraining volstaat en waar je meer nodig hebt.

Hier is een nuance nodig die je op veel andere sites niet leest. In de AI Act staat geen apart boetebedrag voor artikel 4. Artikel 99, dat de boetecategorieën regelt, noemt artikel 4 niet in de opsomming. Aanbieders die schermen met boetes van 15 miljoen euro voor het niet regelen van AI-geletterdheid, leggen de wet ruimer uit dan de tekst toelaat.

Dat betekent niet dat er niets op het spel staat. Ontbrekende AI-geletterdheid weegt mee bij elk handhavingsonderzoek, want een organisatie die geen enkele maatregel kan tonen, kan ook niet aannemelijk maken dat ze de wet serieus neemt. Daarnaast blijft gewone civielrechtelijke aansprakelijkheid gelden als een medewerker schade veroorzaakt door verkeerd AI-gebruik. En in Nederland is de Autoriteit Persoonsgegevens de coördinerende toezichthouder, met sectorale toezichthouders daarnaast. Kortom: de urgentie is echt, maar het argument is aantoonbaarheid en aansprakelijkheid, niet een boetebedrag.

Dat hangt af van wat iemand met AI doet. Voor medewerkers die AI vooral gebruiken om teksten te schrijven, samenvattingen te maken of sneller informatie te vinden, is een praktische training van een dag genoeg. Dat is voor die groep een verdedigbare, proportionele maatregel, en trainingen als ChatGPT in 1 dag of AI voor beginners dekken dat niveau.

Voor een tweede groep is het niet genoeg. Dat zijn de mensen die beslissen welke AI je inzet, die bepalen welke data erin mag en die verantwoordelijk zijn als het misgaat. Zij moeten kunnen beoordelen of een systeem doet wat het belooft, en dat vraagt begrip van machine learning, datamanagement en de ethische afwegingen eromheen. Een tooltraining behandelt die onderwerpen niet, simpelweg omdat er in één dag geen ruimte voor is.

De driedaagse AI Fundamentals is op die tweede groep gebouwd: machine learning en deep learning, datamanagement, het opzetten van AI-projecten met CRISP-DM, en risico’s, bias en ethiek. Je kunt die kennis daarna laten certificeren via het examen van The AI Coalition, al is er geen examenvoucher bij de training inbegrepen.

AI-geletterdheid is geen vinkje maar een verdeling: bepaal per rol welk niveau nodig is, kies daar een passende maatregel bij en leg vast wat je hebt gedaan. Voor de meeste medewerkers is dat een korte praktische training. Voor de mensen die over AI beslissen, is een steviger fundament nodig, en dat kost meer dan een dag.

Wil je dat in één keer voor een heel team regelen, dan is een incompanytraject vaak de logische route: je stemt de inhoud af op de rollen in jouw organisatie en je houdt er meteen deelnameregistratie aan over. Startel leidt al ruim 25 jaar IT-professionals op en denkt graag mee over de verdeling per rol. Plan een verkenningsgesprek over een incompanytraject of bekijk direct wat er in AI Fundamentals aan bod komt.